Cumhuriyet Dönemi İç Politikası: Temel Gelişmeler

📚 Cumhuriyet Dönemi İç Politikası: Temeller ve Gelişmeler

Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkripti ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

Giriş

Cumhuriyet Dönemi iç politikası, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan itibaren yaşanan önemli siyasi, sosyal ve hukuki gelişmeleri kapsar. Bu dönem, Kurtuluş Savaşı sonrası yeni devletin temellerinin atıldığı, inkılapların gerçekleştirildiği ve çok partili hayata geçiş denemelerinin yapıldığı kritik bir süreçtir. Bu materyal, dönemin ana olaylarını kronolojik ve tematik bir yaklaşımla sunarak konuyu daha anlaşılır kılmayı amaçlamaktadır.

---

1. Seçimlerin Yenilenmesi ve İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi

Lozan Antlaşması'nın ardından, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) önemli kararlarından biri seçimlerin yenilenmesi oldu.

• Tarih: Haziran 1923 ✅
• Mustafa Kemal'in Vekilliği: Ankara'dan milletvekili seçilirken, fahri olarak İzmir vekilliğini de üstlendi.
• Seçimlerin Yenilenme Nedenleri:
  1. 1. TBMM'nin Yıpranmışlığı: Kurtuluş Savaşı'nın getirdiği yıpranmışlık ve sert tartışmalar nedeniyle görevini tamamlamış olması.
  2. Anayasal Zorunluluk: Anayasaya göre iki yılda bir seçim yapılması gerekiyordu.
  3. İnkılap İhtiyacı: Mustafa Kemal'in bağımsızlık sonrası inkılapları gerçekleştirecek yeni, inkılapçı bir meclise ihtiyaç duyması.
• Sonuç: Bu seçimler sonucunda İkinci Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve başladı.

İkinci TBMM'nin Çalışmaları (Ağustos 1923 - 1927):

• Lozan Antlaşması'nın Onaylanması: 11 Ağustos 1923'te Lozan Antlaşması'nı onayladı. ✅
• İstanbul'un Kurtarılması: Lozan'ın onaylanmasıyla birlikte, 6 Ekim 1923'te İstanbul işgalden kurtarılarak devralındı. (İstanbul, Anadolu'da en uzun süre işgal altında kalan şehirdi.)

---

2. Ankara'nın Başkent Oluşu

İkinci Meclis'in önemli kararlarından bir diğeri, Ankara'nın başkent ilan edilmesiydi.

• Tarih: 13 Ekim 1923 ✅
• Nedenleri:
  1. Yeni Devlet İmajı: Yeni bir devletin kurulduğu imajını vermek.
  2. Güvenlik: İstanbul'un sık sık işgale uğraması nedeniyle güvenli olmaması.
  3. Milli Mücadele Merkezi: Milli Mücadele'nin ve TBMM'nin merkezi olması.
• Yasa Teklifi: İsmet İnönü tarafından verildi.
• Elçiler Meselesi: Ankara'nın başkent olmasıyla birlikte yabancı elçiliklerin İstanbul'dan Ankara'ya taşınmak istememesi sorunu ortaya çıktı. Mustafa Kemal bu durumu "Bu bir elçiler meselesi değil, memleket meselesidir" sözleriyle değerlendirdi. 💡

---

3. Cumhuriyetin İlanı

Türkiye Cumhuriyeti'nin en temel adımlarından biri olan Cumhuriyetin ilanı, önemli sorunlara çözüm getirdi.

• Tarih: 29 Ekim 1923 ✅
• İlan Nedenleri:
  1. Devlet Başkanı Sorunu: Saltanatın kaldırılmasıyla ortaya çıkan devlet başkanı boşluğu.
  2. Rejim Sorunu: Monarşi kalkmış ancak yerine henüz bir rejim konulmamıştı.
  3. Hükümet Bunalımı: Meclis hükümeti sisteminin tıkanması (bakanların tek tek meclis tarafından oylanarak seçilmesi, meclisteki karışıklıklar nedeniyle sistemi tıkamıştı).
  4. Yeni Türk Devleti'nin Adının Konulması: Doğan çocuğa ad koyma benzetmesiyle devletin adının konulması ihtiyacı.
• Teklif: Mustafa Kemal ve İsmet İnönü tarafından verildi.
• İlk Duyuran Gazete: Yeni Gün gazetesi.
• Sonuçları:
  1. Milli Egemenlik: Milli egemenlik resmileşti. ✅
  2. Rejimin Adı: Rejimin adı konuldu. ✅
  3. Devletin Adı: Devletin adı konuldu. ✅
  4. Cumhurbaşkanı: Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı oldu. ✅
  5. İlk Başbakan: İsmet İnönü ilk Başbakan oldu. ✅
  6. İlk Meclis Başkanı: Fethi Okyar ilk Meclis Başkanı oldu. ✅
  7. Kabine Sistemine Geçiş: Meclis hükümeti sisteminden kabine sistemine geçilerek hükümet kurma kolaylaştı ve devlet başkanlığı sorunu çözüldü. ✅
  8. Anayasa Değişiklikleri: 1921 Anayasası'nda ilk değişiklikler yapılarak başkent, hükümet şekli ve cumhurbaşkanlığı gibi konular anayasaya eklendi. ✅

---

4. Halifeliğin Kaldırılması ve 3 Mart 1924 Devrimleri

Cumhuriyetin ilanından kısa bir süre sonra, laikleşme ve modernleşme yolunda önemli bir adım atıldı.

• Tarih: 3 Mart 1924 ✅
• Kaldırılma Nedenleri:
  1. Abdülmecid'in Tutumları: Abdülmecid'in kendisini padişah gibi görmesi, hilafet bütçesinin artırılmasını istemesi ve devlet adamlarının kendisiyle de görüşmesini talep etmesi.
  2. Yönetimde İkilik: Saltanatın kaldırılmasına rağmen halifeliğin devam etmesiyle ortaya çıkan ikili yönetim görüntüsü.
  3. Laiklik İlkesine Aykırılık: Hilafet makamının laiklik ilkesine aykırı olması.
  4. İnkılaplara Engel: Çağdaş inkılapların önünde bir engel teşkil etmesi ("din elden gidiyor" söylemleri).
  5. Rejimin Tehdit Altına Girmesi: Cumhuriyete karşı olanların halifenin etrafında toplanarak rejimi tehdit etmesi.
  6. Hindistan'dan Gelen Mektuplar: Halifeliğin kaldırılmamasını isteyen mektupların medyada yer alması, meclisin bu kararı daha hızlı almasına neden oldu.
• Teklif: Şeyh Safvet Bey tarafından verildi.
• Sonuçları:
  1. Rejimin Güvenliği: Rejimin güvenliği sağlandı. ✅
  2. Laiklik Adımı: Laiklik yolunda önemli bir adım atıldı. ✅
  3. İnkılapların Hızlanması: İnkılapların önündeki en büyük engellerden biri kalktığı için inkılaplar hızlandı. ✅
  4. İkiliklerin Ortadan Kalkması: Yönetimdeki ikilikler tamamen ortadan kalktı. ✅
  5. Ümmetten Ulusa Geçiş: Ümmet anlayışından ulus anlayışına geçilerek milliyetçilik güçlendi. ✅

3 Mart 1924'te Aynı Gün Yapılan Diğer Önemli Çalışmalar:

1. Osmanlı Hanedanlığı Üyelerinin Sürgüne Gönderilmesi: Rejimin güvenliği için hanedanlık üyeleri yurt dışına çıkarıldı.
2. Tevhid-i Tedrisat Kanunu: Eğitimde birliği sağlamak amacıyla çıkarıldı.
3. Şeriye ve Evkaf Vekaleti'nin Kapatılması:
   • Bu vekalet, şeriat mahkemeleri, vakıflar ve şeyhülislamlık gibi dini kurumları bünyesinde barındırıyordu.
   • Kapatılmasıyla yerine Diyanet İşleri Başkanlığı (ilk başkanı Rıfat Börekçi) ve Vakıflar Müdürlüğü kuruldu.
   • Bu adım, laiklik yolunda atılan önemli bir adımdı ve medreselerin kapatılmasına zemin hazırladı.
4. Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Reisliği'nin Kapatılması:
   • Bu düzenleme ile ordu siyasetten ayrıldı.
   • Yerine Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Savunma Bakanlığı kuruldu.
   • Askerlerin bakan olmasının önüne geçilerek siyasetin sivilleşmesi sağlandı.

---

5. Çok Partili Hayat Denemeleri ve Karşılaşılan Sorunlar

Cumhuriyet döneminde çok partili hayata geçiş denemeleri, demokrasiyi geliştirmek amacıyla yapıldı.

• Amaçlar: İktidarı denetlemek, farklı kesimleri temsil etmek, demokrasiyi geliştirmek.
• Atatürk Dönemi Partileri: Halk Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası, Serbest Cumhuriyet Fırkası (diğerleri tabela partisiydi).

5.1. Halk Fırkası (Cumhuriyet Halk Fırkası - CHF)

• Kuruluş: 9 Eylül 1923 (Cumhuriyetin ilanından önce). ✅
• Özellikler: Yeni devletin ilk partisi.
• Kurucu: Mustafa Kemal.
• İlk Genel Sekreter: Recep Peker.
• Temel: Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamı.
• Ad Değişiklikleri:
  • 10 Kasım 1924: "Cumhuriyet" ekini alarak Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.
  • 1935: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) adını aldı.
• Program: Mustafa Kemal'in 1923 seçimlerinden önce yayımladığı Dokuz Umde (eğitim, hukuk, demokrasi, demiryolu gibi konuları içeriyordu).
• Ekonomi Anlayışı: Devletçilik.
• Taviz Vermediği İlkeler: Cumhuriyetçilik ve Laiklik.
• Nutuk: İlk kez 1927'deki Halk Fırkası kongresinde Mustafa Kemal tarafından okundu (1919-1927 arası olayları kapsar).
• Atatürk İlkeleri: 1931'de parti programına, 1937'de ise anayasaya alındı.
• Parti İçi Denetim: Müstakil Grup.

5.2. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TCF)

• Kuruluş: Ordunun siyasetten ayrılması kararı sonrası, Mustafa Kemal'in silah arkadaşları tarafından kuruldu.
• Özellikler: Yeni Türk Devleti'nin ilk muhalif partisi.
• Kurucular ("KARAR" grubu): Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay, Adnan Adıvar, Refet Bele.
• Genel Başkan: Kazım Karabekir.
• Genel Sekreter: Ali Fuat Cebesoy.
• Mustafa Kemal'in Yorumu: "Paşalar Komplosu" olarak nitelendirdi.
• Program: Adem-i merkeziyetçilik (bölgelerin özerkliği), liberalizm (ekonomide özel sektör), tek dereceli seçim.
• İnkılaplara Yaklaşım: İnkılaplara temkinli yaklaşıyor, halifeliğin kaldırılmasına tepki gösteriyordu.
• Diğer Talepler: Cumhurbaşkanının aynı zamanda parti başkanı olmamasını savunuyordu.
• Dini İnançlara Saygı: Programında dini inançlara saygılı olduğunu belirtmesi, rejim karşıtlarının partiye sızmasına neden oldu.
• Hükümet Değişikliği: TCF'nin kurulması üzerine İsmet İnönü başbakanlıktan istifa etti, yerine Fethi Okyar başbakan oldu.

5.3. Şeyh Sait İsyanı

• Tarih: 13 Şubat 1925 (Başbakan Fethi Okyar döneminde). ✅
• Yer: Diyarbakır ve çevresi.
• Nedenler: Rejime ve laikliğe karşı, aynı zamanda Kürt devleti kurma amacı taşıyordu.
• Kışkırtan Güç: İngilizler (Musul meselesinde avantaj sağlamak amacıyla Nasturi ve Şeyh Sait isyanlarını desteklemişti).
• Alınan Önlemler:
  1. Başbakan Değişikliği: Fethi Okyar istifa etti, yerine İsmet İnönü başbakan oldu.
  2. Takrir-i Sükun Kanunu: 4 Mart 1925'te çıkarıldı.
     • 1925-1929 yılları arasında yürürlükte kaldı.
     • Hükümete geniş yetkiler verdi (sıkıyönetim).
     • İnkılapların hızlanmasını ve rejimin güvenliğinin sağlanmasını kolaylaştırdı.
  3. İstiklal Mahkemeleri: Diyarbakır'da İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
• Sonuçları:
  1. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Kapatılması: 5 Haziran 1925'te Takrir-i Sükun Kanunu'na dayanılarak kapatıldı. (⚠️ Bu isyan, TCF'nin kapatılmasında doğrudan etkili oldu.)
  2. Musul'un Kaybı: İsyanın bastırılmasına odaklanılması nedeniyle Musul meselesinde Türkiye'nin eli zayıfladı ve 1926 Ankara Antlaşması ile Musul kaybedildi.

5.4. İzmir Suikast Girişimi

• Tarih: 1926. ✅
• Önemi: Mustafa Kemal'e yönelik bir suikast girişimiydi.
• Mustafa Kemal'in Sözü: "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır." 💡
• Yargılamalar: İstiklal Mahkemeleri son kez bu olayda görev yaptı. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın bazı üyeleri (Kazım Karabekir, Rauf Orbay gibi) bu olayla ilişkilendirilerek yargılandı.

5.5. Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF)

• Kuruluş: 12 Ağustos 1930 (Mustafa Kemal'in isteğiyle). ✅
• Kurulma Nedenleri:
  1. 1929 Dünya Ekonomik Krizi: Krizin yarattığı ekonomik sıkıntılar.
  2. CHP'ye Tepki: Tek parti yönetimine yönelik artan tepkiler.
  3. Demokrasiyi Geliştirme: Mustafa Kemal'in çok partili hayata geçişi deneme ve demokrasiyi geliştirme arzusu.
• Kurucular: Fethi Okyar (Genel Başkan), Nuri Conker, Makbule Atadan (Mustafa Kemal'in kız kardeşi).
• Program: Cumhuriyetçi, laik, liberal (ekonomide özel sektör), kadın haklarını destekleyen bir programla ortaya çıktı. Tek dereceli seçimi savundu.
• Seçim Katılımı: 1930 yerel seçimlerine katıldı. Bu, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk çok partili yerel seçimi oldu. 📊
• Fesih: İzmir mitingi gibi olaylı geçen toplantılar ve rejim karşıtlarının partiye sızması nedeniyle, Fethi Okyar partiyi Kasım 1930'da kendi isteğiyle feshetti. (⚠️ Takrir-i Sükun Kanunu döneminde kapatılmadı, kendini feshetti.)

5.6. Menemen Olayı (Kubilay Olayı)

• Tarih: Aralık 1930 (SCF'nin feshinden bir ay sonra). ✅
• Lider: Derviş Mehmet.
• Neden: Rejime karşı, "din elden gidiyor" sloganıyla çıkan gerici bir isyandı.
• Sonuç: Asteğmen Kubilay şehit düştü. Bu olay, rejime karşı ikinci önemli isyan oldu.
• Yargılamalar: Bu isyanın yargılamaları için Divan-ı Harp kuruldu (İstiklal Mahkemeleri değil).

---

6. 1924 Anayasası ve Değişiklikleri

Cumhuriyetin ilanı ve diğer inkılaplar sonrası, yeni devletin temel hukuk belgesi olarak 1924 Anayasası kabul edildi.

• Önemi: 1921 Teşkilat-ı Esasiye ve Kanun-i Esasi'nin yerine geçti.

• Başlıca Özellikleri (Kabul Edildiğinde):

  1. Rejim: Cumhuriyet.
  2. Başkent: Ankara.
  3. Din: "Devletin dini İslam'dır" maddesi yer alıyordu.
  4. Cumhurbaşkanı: Dört yılda bir meclis tarafından seçilir.
  5. Milli Egemenlik: İlkesi vurgulandı.
  6. Seçme/Seçilme Yaşı: Seçme yaşı 18, seçilme yaşı 30 (erkeklere aitti).
  7. Güçler Ayrılığına Adım: Yasama meclise, yürütme hükümete ait olup, güçler birliğinin yumuşaması ve kuvvetler ayrılığına doğru bir adım atıldı.
  8. Sistem: Kabine sistemi benimsendi.

• Önemli Değişiklikler:

  1. 1928 Değişiklikleri (Laikleşme Adımları):
     • Yemin şekli değiştirildi: "Vallahi billahi" yerine "namusum, şerefim üzerine" ifadesi getirildi. ✅
     • Anayasadan "Devletin dini İslam'dır" maddesi çıkarıldı. (⚠️ Bu, anayasanın laikleşmesindeki en önemli adımdır.)
  2. 1934 Değişiklikleri (Kadın Hakları):
     • Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı verildi (İsmet İnönü'nün teklifiyle). ✅
     • Seçmen yaşı 18'den 22'ye çıkarıldı.
  3. 1937 Değişiklikleri (Atatürk İlkeleri):
     • Atatürk ilkeleri (devletçilik dahil) anayasaya eklendi. ✅ (⚠️ İlkelerin parti programına alınması 1931, anayasaya alınması 1937'dir.)
  4. 1945 Değişiklikleri: Anayasanın dili sadeleştirilerek daha Türkçe hale getirildi (milliyetçilik ilkesiyle bağlantılı).
  5. 1946 Değişiklikleri: Tek dereceli seçim sistemi anayasaya eklendi.

---