Podit
📚 Milli Mücadele Muharebeler Dönemi Çalışma Materyali 📚
Kaynak Bilgisi: Bu çalışma materyali, bir dersin sesli transkriptinden derlenerek hazırlanmıştır.
Giriş: Milli Mücadele Muharebeler Dönemi'ne Genel Bakış
Milli Mücadele Muharebeler Dönemi, Mondros Mütarekesi'nin ardından başlayan işgaller ve Sevr Barış Antlaşması'nın dayatılmasına karşı Türk milletinin bağımsızlık ve egemenlik mücadelesini kapsar. Bu dönemde, farklı cephelerde çeşitli düşmanlara karşı destansı direnişler sergilenmiştir. Çalışma materyalimiz, bu kritik dönemin temel cephelerini, önemli olaylarını ve kahramanlarını detaylı bir şekilde inceleyecektir.
1. Mondros'tan Sevr'e ve İşgallerin Genel Durumu
Mondros Mütarekesi'nin imzalanmasının ardından Osmanlı Devleti toprakları hızla işgal edilmeye başlandı. 1919 yılı sonuna gelindiğinde, günümüzdeki yaklaşık 26 ilimiz işgal altındaydı. Bu işgallerin ardından, Türk milletine Sevr Barış Antlaşması dayatıldı.
-
Sevr Barış Antlaşması'nın Hukuki Durumu:
- Osmanlı Mebusan Meclisi'nin onayından geçmediği için hukuken geçersizdir. ✅
- Ancak asıl geçersizliği, Milli Mücadele'nin kazanılmasıyla fiilen reddedilmesidir.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Sevr'i kesinlikle reddetmiş ve anlaşmayı onaylayanlar için idam cezası çıkarmıştır. ⚠️
-
Cephelerdeki Düşmanlar:
- Batı, Güneybatı ve Trakya: Yunanistan 🇬🇷
- Muğla'dan Konya'ya (Antalya dahil): İtalya 🇮🇹 (İşgalleri nispeten yumuşak olmuş, Yunanistan'a karşı TBMM ile gizli işbirliği yapmıştır.)
- Güney (Hatay, Adana, Maraş, Antep, Urfa, Kilis, Osmaniye): Fransa 🇫🇷 ve Ermeniler 🇦🇲
- Doğu (Artvin, Ardahan, Kars, Iğdır, Oltu, Doğu Beyazıt): Ermeniler 🇦🇲 ve Gürcüler 🇬🇪
- İstanbul ve Boğazlar: İtilaf Devletleri 🇬🇧🇫🇷🇮🇹
- Zonguldak ve Çevresi: Fransa 🇫🇷 (Kömür yatakları için)
- Samsun, Trabzon (Karadeniz): Pontus Rumları (Merkez Ordusu tarafından engellenmiştir.)
2. Doğu Cephesi: Ermeniler ve Gürcülerle Mücadele
Doğu Cephesi, Milli Mücadele'nin ilk açılan cephesidir ve Ermeniler ile Gürcülere karşı verilmiştir.
- Mücadele Edilen Güçler:
- Ermeniler: Sevr Antlaşması'nın kendilerine vaat ettiği toprakları almak için harekete geçmişlerdir.
- Gürcüler: Artvin ve Ardahan'ı işgal etmişlerdir.
- 15. Kolordu ve Kazım Karabekir Paşa:
- Bu cephede, Osmanlı Devleti'nden kalan 15. Kolordu, Kazım Karabekir Paşa komutasında savaşmıştır. ✅
- Kazım Karabekir Paşa, Ermenilerin işgal ettiği Kars, Sarıkamış, Oltu, Iğdır ve Doğu Beyazıt gibi stratejik bölgeleri geri almıştır.
- Gürcüler, TBMM'nin tehditleri üzerine Artvin ve Ardahan'ı savaşmadan boşaltmak zorunda kalmışlardır (21 Şubat 1921).
- Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920):
- Kazım Karabekir Paşa'nın askeri başarıları sonucunda Ermenistan ile imzalanan ilk antlaşmadır.
- Önemi ve Maddeleri:
- Kars, Iğdır (eski adı Kulp/Tuzluca), Oltu ve Doğu Beyazıt TBMM'ye bırakıldı.
- Çıldır Gölü ve Aras Nehri sınır olarak belirlendi.
- Ermeniler, Sevr Antlaşması'ndaki isteklerinden vazgeçtiklerini ve Misak-ı Milli'yi tanıdıklarını açıkladılar. 💡
- Tehcir Kanunu ile göç ettirilen Ermenilerden suça karışmamış olanların geri dönmesine izin verildi.
- İlkler ve Kazanımlar:
- TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır. 1️⃣
- "Türkiye Devleti" ifadesi ilk kez bir antlaşma metninde yer almıştır. 2️⃣
- Ermenistan, TBMM'yi tanıyan ilk devlettir. 3️⃣
- Doğu Cephesi'ndeki birliklerin bir kısmı Batı Cephesi'ne kaydırılmıştır.
- Kazım Karabekir Paşa, bu başarılarından dolayı "Şark Fatihi" unvanını almıştır. 🎖️
- Kars'ın alınmasıyla ele geçirilen mühimmat (top, tüfek, batarya), İstiklal Savaşı'na 10 yıl yetecek kadar çoktu ve Batı Cephesi'ne gönderilerek büyük destek sağlamıştır. (Kazım Karabekir Paşa'nın telgrafı: "İstiklal Savaşı'na 10 yıl yetecek malzeme topladım.")
- Doğu Cephesi'nin Kapanması: Gümrü Antlaşması'nın ardından Bolşeviklerin Ermenistan'ı işgal etmesiyle, Doğu Cephesi'ndeki savaş durumu sona ermiş ve TBMM'nin muhatabı artık Sovyet Rusya olmuştur. Doğu sınırlarımızın kesin şeklini alması daha sonra Moskova ve Kars Antlaşmaları ile gerçekleşecektir.
3. Güney Cephesi: Kuvâ-yi Milliye Direnişi
Güney Cephesi, düzenli ordunun bulunmadığı, halkın kendi kurduğu milis güçleri (Kuvâ-yi Milliye) tarafından savunulan bir cephedir. Fransız ve Ermeni işgaline karşı büyük bir direniş sergilenmiştir.
- Genel Özellikler:
- Düzenli ordu yoktur, Kuvâ-yi Milliye savaşmıştır. ✅
- Pozantı Kongresi düzenlenerek bölgedeki direniş organize edilmeye çalışılmıştır.
- Fransız ve Ermenilere karşı savaşılmıştır.
- Adana Direnişi:
- Fransız işgali altında olan Adana'da, Karahisarlı Müftü Mehmet Efendi ve Sinan Tekelioğlu (kod adı Tekelioğlu Sinan) gibi liderler direnişe öncülük etmiştir.
- Kaç Kaç Olayı (1 Temmuz 1920): Fransızların Adana merkezini ateş altına almasıyla binlerce Adanalı Toroslara doğru kaçmak zorunda kalmış, kaçan halka uçaklarla bomba yağdırılmıştır. ⚠️
- Karboğazı Baskını: Kılavuz Hatice ve Kumcu Veli önderliğindeki 44 Kuvâ-yi Milliyeci, Fransızların "Verdün kahramanları" olarak bilinen bin kişilik birliğini yenilgiye uğratarak esir almıştır. Bu olay, Fransız kamuoyunda büyük yankı uyandırmıştır.
- Maraş Direnişi:
- Önce İngilizler tarafından işgal edilmiş, sonra Fransızlara devredilmiştir.
- Sütçü İmam Olayı (31 Ekim 1919): Uzunoluk Hamamı'ndan çıkan kadınlara Fransız ve Ermenilerin kötü muamelede bulunması üzerine Sütçü İmam, tabancasıyla karşılık vererek bir askeri öldürmüş, diğerini yaralamıştır. Bu olay, Maraş direnişinin fitilini ateşlemiştir.
- Bayrak Olayı (28 Kasım 1919): Fransızların Maraş Kalesi'ndeki Türk bayrağını indirmesi üzerine, Ulu Cami İmamı Rıdvan Hoca, "Hürriyeti olmayan bir beldede cuma namazı kılınmaz" diyerek namazı kıldırmamış ve halkı bayrağı geri almaya çağırmıştır. Halk, kaleye yürüyerek Fransız bayrağını indirmiş ve Türk bayrağını yeniden göndere çekmiştir.
- Maraş, "Düşmana mezar olmadan gülzar olmaz" sözüyle direnişin sembolü olmuştur.
- Önemli isimler: Sütçü İmam, Rıdvan Hoca, Senem Ayşe, Arslan Bey, Çakmakçı Sait.
- Antep Direnişi:
- İngiliz işgalinden sonra Fransızlara devredilmiştir. Fransızlar, Antep halkını açlıkla terbiye etmeye çalışmıştır.
- Şehit Kamil Olayı: Annesini korurken Fransız askerleri tarafından şehit edilen çocuk Kamil, direnişin sembollerinden olmuştur.
- Açlık Mücadelesi: Antep halkı, Zerdali çekirdeğinden ekmek yaparak hayatta kalmaya çalışmış, bu durum birçok zehirlenme vakasına yol açmıştır. Çocukların dahi Fransızlardan gelen şekerleri ezerek gururlarını göstermesi, Antep'in direniş ruhunu simgeler.
- Önemli isimler: Şahin Bey (Üsteğmen Mehmet Sait), Karayılan (Molla Mehmet), Özdemir Bey, Yirik Fatma.
- Urfa Direnişi:
- Ali Sahip Bey ve "12'ler grubu" önderliğindeki Milli Aşiret, Fransızlara karşı büyük mücadeleler vermiştir.
- Ali Sahip Bey'e, Mustafa Kemal tarafından "Ur Savaş" soyadı verilmiştir.
- Osmaniye Direnişi:
- "Tayyar Rahmiye" gibi kadın kahramanlar, Osmaniye direnişinde önemli rol oynamıştır.
- Güney Cephesi'nin Kapanması: Sakarya Meydan Muharebesi'nin ardından Fransa ile Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) imzalanmış ve Fransızlar bölgeden tamamen çekilmiştir.
- Unvan Alan Şehirler:
- Antep: "Gazi" unvanı (1921)
- Maraş: "Kahraman" unvanı (1973)
- Urfa: "Şanlı" unvanı (1984)
- 💡 Not: Bu unvanlar TBMM tarafından verilmiştir.
4. Batı Cephesi'ne Geçiş ve Düzenli Ordu
Kuvâ-yi Milliye'nin kahramanca direnişine rağmen, düzensiz yapısı ve yetersizlikleri nedeniyle düzenli orduya geçiş zorunlu hale gelmiştir.
- Kuvâ-yi Milliye'nin Kaldırılma Nedenleri:
- Düzensiz ve disiplinsiz olması.
- İhtiyaçlarını halktan zorla karşılaması.
- Halkı kendi usullerince yargılaması.
- Yunan işgalini tamamen sona erdirecek gücünün olmaması.
- Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık (24 Ekim - 12 Kasım 1920): Ali Fuat Cebesoy ve Çerkez Etem'in Yunanlılara karşı başlattığı bu taarruzun başarısızlıkla sonuçlanması, düzenli orduya geçişi hızlandırmıştır.
- Düzenli Orduya Geçiş Süreci:
- 16 Mayıs 1920: Kuvâ-yi Milliye giderleri Milli Savunma Bakanlığı tarafından karşılanmaya başlandı.
- 1 Temmuz 1920: Subay yetiştirme merkezleri açıldı.
- Seferberlik ilan edilerek askere alma işlemleri başlatıldı.
- Gediz Taarruzu'nun ardından Ali Fuat Cebesoy, Batı Cephesi Komutanlığı'ndan alınarak Moskova'ya büyükelçi olarak gönderilmiştir. ✈️
- Batı Cephesi, Kuzey (İsmet İnönü) ve Güney (Refet Bele) olarak ikiye ayrılmıştır.
5. İstiklal Yolu ve Önemli Kadın Kahramanlar
Milli Mücadele'nin lojistik damarlarından biri olan İstiklal Yolu, cephelere mühimmat taşınmasında hayati rol oynamıştır.
- İstiklal Yolu:
- Güzergahı: İnebolu (Kastamonu) ➡️ Kastamonu ➡️ Ilgaz ➡️ Çankırı ➡️ Kalecik ➡️ Ankara. 🛣️
- Sovyet Rusya'dan gelen yardımlar ve diğer mühimmat, kışın zorlu şartlarında, kağnılarla ve büyük fedakarlıklarla bu yol üzerinden cepheye ulaştırılmıştır.
- Şerife Bacı: Kastamonu'da, çocuğunu ve cephanesini korurken donarak şehit olan kahraman kadınlarımızdandır. ❄️
- İstiklal Madalyası Alan Yerler:
- İnebolu (Kastamonu): İlk İstiklal Madalyası alan ilçedir (1924).
- Maraş: İlk İstiklal Madalyası alan şehirdir (1925).
- Antep: İstiklal Madalyası almıştır.
- Urfa: En son İstiklal Madalyası alan şehirdir (1984).
- Önemli Kadın Kahramanlar:
- Kara Fatma (Fatma Seher Erden): Üsteğmen rütbesiyle İzmit'in kurtuluşunda ve Büyük Taarruz'da önemli rol oynamıştır.
- Kılavuz Hatice: Karboğazı Baskını'nda Kuvâ-yi Milliye'ye rehberlik etmiştir.
- Tayyar Rahmiye: Osmaniye direnişinde ön plana çıkmıştır.
- Tarsuslu Kara Fatma: Mustafa Kemal'in "Türk kadını yerlerde sürüklenmeye değil, omuzlarda yükseltilmeye layıktır" sözünü söylediği kişidir.
- Senem Ayşe: Maraş direnişinde etkili olmuştur.
- Halime Çavuş (Halim Çavuş): Erkek kılığına girerek orduya katılmış ve savaşmıştır.
- Nakiye Hanım (Nakiye Elgün): Sultanahmet mitingleri başta olmak üzere halkı düşmana karşı bilinçlendirmiştir.
- Binbaşı Ayşe: Yüksek rütbeli kadın kahramanlarımızdandır.
- Gördesli Makbule: Yunanlılara karşı mücadele etmiştir.
- Onbaşı Halide (Halide Edip Adıvar): Milli Mücadele'ye katılmış, önemli yazarlarımızdandır.
- Şerife Bacı: İstiklal Yolu'nda cephane taşırken şehit olmuştur.
- Yirik Fatma: Antep direnişinde yer almıştır.
Sonuç
Milli Mücadele Muharebeler Dönemi, Türk milletinin bağımsızlık aşkını ve vatanseverliğini en üst düzeyde sergilediği, her cephede büyük fedakarlıklarla kazanılan zaferlerle dolu bir dönemdir. Doğu'da düzenli ordunun, Güney'de Kuvâ-yi Milliye'nin ve Batı'da düzenli orduya geçiş sürecinin yaşandığı bu dönem, Türkiye Cumhuriyeti'nin temellerini atmıştır. Bu mücadeledeki her bir kahraman, her bir direniş, bugün sahip olduğumuz bağımsızlığın ve egemenliğin paha biçilmez değerini bizlere hatırlatmaktadır. 🇹🇷
