Bu çalışma materyali, sağlanan sesli ders kaydı ve kopyalanmış metin kaynaklarından derlenmiştir.

---

🇹🇷 1. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Dönemi: Kuruluş, Özellikler ve Sevr Antlaşması

📚 Giriş: 1. TBMM'nin Doğuşu

1. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinde dönüm noktası olan, olağanüstü koşullar altında kurulmuş bir yasama organıdır. İstanbul'un işgali sonrası ortaya çıkan otorite boşluğunu doldurmak ve milli iradeyi temsil etmek amacıyla Ankara'da toplanmıştır. Bu dönem, hem yeni bir devletin temellerinin atıldığı hem de ulusal bağımsızlık savaşının yönetildiği kritik bir süreçtir.

🗓️ Kuruluş Süreci ve İstanbul'un İşgali

• 16 Mart 1920: İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından işgali, 1. TBMM'nin açılışının temel tetikleyicisidir. Mustafa Kemal, bu işgalin geçici değil, kalıcı olduğunu öngörmüştür.
• Mustafa Kemal'in Amacı: Padişah ve hilafet makamını düştüğü durumdan kurtarmak ve milli mücadeleyi örgütlemek.
• Mebusların Ankara'ya Gelişi: İstanbul'dan kaçabilen Osmanlı Mebusan Meclisi üyelerinin Ankara'ya gelmesi istendi. Bu kaçışlar, özellikle Üsküdar ve Fatih'teki Özbek Tekkesi gibi gizli yapılar aracılığıyla organize edildi. Mebuslar, Bolu-Gerede, Bursa-Eskişehir-Ankara veya gemiyle Antalya-Mersin üzerinden Ankara'ya ulaştılar.
• Seçim Süreci: Mustafa Kemal, yeni bir meclis için ülkeyi 66 seçim bölgesine ayırdı ve her bölgeden 5'er milletvekili seçilmesini istedi. Toplam 330 milletvekili bekleniyordu.
• Açılıştaki Durum: 23 Nisan 1920'deki açılışta sadece 115 milletvekili hazır bulunabildi.
  • Katılım Azlığının Nedenleri:
    • Ulaşım ve haberleşme güçlükleri.
    • Seçildiği halde vefat edenler (örn. 4 milletvekili).
    • İtilaf Devletleri'nin engellemeleri.
    • Komutanların görevleri başında olmaları (örn. Kazım Karabekir, Fevzi Çakmak).
• Meclis Binası: Ankara Ulus'taki İttihat ve Terakki Kulübü'nün yarım kalmış inşaatı kullanıldı. Kiremit, lamba, sıra gibi temel ihtiyaçlar Ankara halkının fedakarlıklarıyla karşılandı (ilkokullardan sıralar, kahvehanelerden gaz lambaları, halktan toplanan kiremitler).

🏛️ Meclisin İsimlendirilmesi ve Açılışı

• İsim Önerileri:
  • Mebusan Meclisi (Osmanlı Mebusan Meclisi'nin devamı niteliğinde)
  • Milli Şura (Kur'an'da geçtiği için)
  • Kurultay (Türkçülerin önerisi)
  • Meclis-i Kebir-i Milli (Büyük Millet Meclisi)
  • Mustafa Kemal'in Önerisi: Meclis-i Müessisan (Kurucu Meclis). Ancak bu isim, yeni bir devlet kurma imajı verdiği ve halkın alışık olmadığı gerekçesiyle Kazım Karabekir gibi isimler tarafından reddedildi.
• Kabul Edilen İsim: Büyük Millet Meclisi. "Türkiye" lafzı 9,5 ay sonra eklendi.
• Açılış Tarihi ve Nedenleri:
  • Dürrizade Abdullah Efendi'nin Mustafa Kemal ve Kuvay-i Milliyecileri asi ilan eden fetvasına karşı bir hamle olarak, meclisin açılışı 22 Nisan Perşembe yerine 23 Nisan Cuma gününe çekildi.
  • Hacı Bayram Camii'nde cuma namazı kılındı, dualar edildi, kurbanlar kesildi ve meclis dualarla açıldı.
• Açılış Konuşması: Gelenek gereği en yaşlı üye olan Sinop Milletvekili Şerif Bey (75 yaşında) tarafından yapıldı.

✅ 1. TBMM'nin Temel Özellikleri

1. Kurucu Meclis: Yeni bir devlet ve ordu kurmuş, anayasa oluşturmuştur.
2. Demokratik Meclis: Üyelerini seçimle belirlemiş ve her türlü fikrin tartışılmasına olanak sağlamıştır.
3. İhtilalci Meclis: İstanbul Hükümeti'ne ve İtilaf Devletleri'ne başkaldırmıştır. (İlk örneği Amasya Genelgesi'dir.)
4. Savaşçı Meclis: Milli Mücadele dönemindeki tüm savaşları yönetmiştir.
5. Güçler Birliği İlkesi: Yasama, yürütme ve yargı yetkileri hızlı karar alabilmek amacıyla mecliste toplanmıştır. (İstiklal Mahkemeleri ile yargı yetkisini kullanmıştır.)
6. Olağanüstü Yetkilere Sahip: Tüm yetkileri kendinde toplamıştır.
7. Ulusçu Meclis: Azınlık milletvekili bulundurmamıştır. (Seçimlere girmelerine engel olmasa da, azınlıklar seçilmemiştir.)
8. İnkılapçı Meclis: Osmanlı Devleti'ne son verip yeni bir devlet kurması en büyük inkılabıdır. (Ancak halifeliğin kaldırılması, soyadı kanunu gibi devrimler 2. TBMM döneminde gerçekleşmiştir.)

💡 Önemli Not: Türkiye Devleti'nin kuruluş tarihi 23 Nisan 1920'dir. Cumhuriyet rejimi ise 1923'te ilan edilmiştir.

📜 24 Nisan Kararları ve Meclis Hükümeti Sistemi

Meclisin açılışının ertesi günü, 24 Nisan'da, meclisin çalışma esaslarını belirleyen önemli kararlar alındı:

• Hükümet kurmak zorunludur.
• Geçici olarak bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili ortaya çıkarmak uygun değildir.
• Mecliste toplanmış milli iradeyi, vatanın geleceğine el koymuş olarak tanımak temel ilkedir.
• Büyük Millet Meclisi'nin üzerinde hiçbir güç yoktur. (Padişah ve İstanbul Hükümeti'nin yok sayıldığı anlamına gelir.)
• Büyük Millet Meclisi yasama ve yürütme yetkilerini kendinde toplamıştır.
• Mecliste seçilecek ve vekil olarak görevlendirilecek bir kurul hükümet işlerine bakar. Meclis başkanı bu kurulun da başkanıdır. (Bu, Meclis Hükümeti Sistemi'dir.)
• Padişah ve halife, baskı ve zordan kurtulduğu zaman, meclisin düzenleyeceği yasal ilkeler içinde durumunu alır.

👥 İlk İcra Vekilleri Heyeti (İlk Hükümet)

Meclis Hükümeti Sistemi'ne göre, meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıydı. Bakanlar meclis içinden oylamayla seçiliyordu.

• Meclis Başkanı: Mustafa Kemal
• İlk Maarif (Milli Eğitim) Bakanı: Dr. Rıza Nur
• İlk Sıhhiye (Sağlık) Bakanı: Dr. Adnan Adıvar
• İlk Milli Savunma Bakanı: Fevzi Çakmak
• İlk Dışişleri Bakanı: Bekir Sami Bey (Kunduh soyadını almıştır.)
• İlk Genelkurmay Başkanı: İsmet İnönü

⚠️ Dikkat: Bu görevler 1920-1923 dönemi için geçerlidir. Cumhuriyetin ilanından sonra (1923) rejim değiştiği için kabine ve görevler de değişecektir.

⚖️ 1. TBMM Döneminde Çıkarılan Önemli Kanunlar

1. Anan Vergisi Kanunu: 🐑 Küçükbaş hayvanlardan alınan verginin oranını sabitleyen ilk kanundur. (Meclisin çıkardığı ilk kanun.)
2. Düzenli Ordu Kanunu: ⚔️ Kuvay-i Milliye'den düzenli orduya geçişi sağlamıştır.
3. Teşkilat-ı Esasiye (1921 Anayasası): 📜 Ülkenin ilk anayasasıdır.
4. İstiklal Marşı'nın Kabulü: 🎶 Milli marşımız bu dönemde kabul edilmiştir.
5. Firariler Kanunu: 🏃‍♂️ Asker kaçaklarını önlemek amacıyla çıkarılmış, çok sert bir kanundur.
6. İstiklal Mahkemeleri Kanunu: ⚖️ Meclisin otoritesini artırmak ve ayaklanmaları bastırmak amacıyla kurulmuştur. Meclis içinden seçilen milletvekillerinden oluşur.
7. Başkomutanlık Kanunu: 🎖️ Mustafa Kemal'in Eskişehir-Kütahya Muharebeleri sonrası askerlik mesleğine geri dönmesini sağlamıştır.
8. Hıyanet-i Vataniye Kanunu: 😠 Ayaklanmalara karşı çıkarılmış, vatana ihanet edenleri cezalandırmayı amaçlamıştır.
9. Nisab-ı Müzakere Kanunu: 📝 Meclisin iç tüzüğünü düzenleyen kanundur (toplantı, karar alma usulleri vb.).
10. Men-i İsrafat Kanunu: 🚫 İsrafı önlemeye yönelik kanundur. Düğünler 3 gün 3 gece ile sınırlandırılmış, belirli gramajın üzerinde altın takmak yasaklanmış, köçek oynatmak gibi eğlenceler yasaklanmıştır.
11. Men-i Müskirat Kanunu: 🍷 İçki ve tütün satımını yasaklayan kanundur. Amacı, bu ürünlerin vergi gelirlerinin İtilaf Devletleri'ne (Düyun-u Umumiye İdaresi aracılığıyla) gitmesini engellemektir. (İçimi değil, satımı yasaklamıştır.)

⚠️ Önemli Not: Şapka Kanunu, Soyadı Kanunu, Halifeliğin Kaldırılması gibi inkılaplar 1. TBMM döneminde değil, daha sonraki dönemlerde (2. TBMM) gerçekleşmiştir.

💔 Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920)

• Hazırlık Süreci: 18-26 Nisan 1920 tarihleri arasında İtalya'nın San Remo kentinde düzenlenen konferansta Sevr Antlaşması'nın taslak maddeleri belirlendi.
• Reddedilişi: 433 maddeden oluşan bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin varlığını tamamen ortadan kaldırmayı amaçlıyordu. Son Sadrazam Tevfik Paşa, antlaşmayı "idam fermanı" olarak nitelendirerek imzalamayı reddetti.
• Yunan İşgalleri: Antlaşmanın reddedilmesi üzerine İngiltere'nin emriyle Yunanlılar, Milne Hattı'nı geçerek Bursa ve Uşak'ı işgal ettiler.
• TBMM'nin Tepkisi: Bursa'nın işgali üzerine TBMM'de büyük tepki oluştu ve meclis kürsüsüne siyah bir örtü örtülerek yas ilan edildi.
• Saltanat Şurası: Antlaşmayı onaylamak üzere toplanan Saltanat Şurası'nda, Topçu Feriki Korgeneral Rıza Paşa antlaşma şartlarını kabul etmedi.
• İmzalayanlar: Damat Ferit, Bağdatlı Halit Hadi ve Rıza Tevfik Beyler, Fransa'nın Sevr kasabasına giderek antlaşmayı imzaladılar.
• Hukuken Geçersizliği: 🚫 Sevr Antlaşması hukuken geçersizdir, çünkü Osmanlı Mebusan Meclisi'nin onayından geçmemiştir. Osmanlı Anayasası'na göre uluslararası anlaşmaların yürürlüğe girmesi için meclis onayı şarttı.
• Uygulanamaması: ⚔️ Milli Mücadele'nin başarıya ulaşması nedeniyle uygulanamamıştır.
• Mustafa Kemal'in Tanımı: "Türk milleti için uğursuz bir idam kararnamesidir."
• Yerine Geçen Antlaşma: Sevr'in yerine ileride Lozan Barış Antlaşması imzalanacaktır.

🌍 Sevr Antlaşması'nın Başlıca Maddeleri

• Sınırlar:
  • İzmir ve çevresi ile Doğu Trakya Yunanistan'a bırakılacak.
  • Antalya, Konya ve On İki Ada İtalya'ya bırakılacak.
  • Anadolu'nun güneyi, Güney Suriye ve Zonguldak Fransa'ya bırakılacak.
  • Musul ve Filistin İngiltere'ye bırakılacak.
• Yeni Devletler:
  • Doğu Anadolu'da bir Ermenistan devleti kurulacak.
  • Güneydoğu Anadolu'da Kürtler isterse bir Kürdistan devleti kurulacak.
  • Trabzon ve çevresinde Pontus Rum Devleti kurulacak.
• İstanbul: Osmanlı Devleti'nin başkenti kalmaya devam edecek, ancak azınlık hakları korunmazsa Osmanlı'nın elinden alınacak.
• Kapitülasyonlar: Osmanlı Devleti kapitülasyon vermeye devam edecek.
• Ordu: Osmanlı ordusunun sayısı 50.700'ü geçmeyecek, ağır silah ve savaş gemisi bulunduramayacak, deniz gücü 13 gemiyi geçmeyecek.
• Savaş Tazminatı: Osmanlı Devleti savaş tazminatı ödeyecek.
• Boğazlar: Uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecek, ayrı bir bayrağı ve bütçesi olacak, ancak komisyonda Türk üye bulunmayacak.